Η ομιλία της Dolores Ibárruri (γνωστής ως “La Pasionaria”) την 1η Νοεμβρίου 1938 στη Βαρκελώνη αποτελεί ένα από τα πιο συγκινητικά και ιστορικά κείμενα του 20ού αιώνα.
Εκφωνήθηκε κατά τον αποχαιρετισμό των εθελοντών των Διεθνών Ταξιαρχιών, οι οποίοι αποσύρονταν από την Ισπανία μετά την απόφαση της κυβέρνησης της Ισπανικής Δημοκρατίας, σε μια απέλπιδα προσπάθεια να αναγκάσει τη διεθνή κοινότητα να αποσύρει και τις φασιστικές δυνάμεις (Ιταλούς και Γερμανούς) που στήριζαν τον Φράνκο.
«Είναι πολύ δύσκολο να πει κανείς λίγα λόγια αποχαιρετισμού στους ήρωες των Διεθνών Ταξιαρχιών, για αυτό που είναι και για αυτό που αντιπροσωπεύουν. Ένα αίσθημα θλίψης, ένας απέραντος πόνος μας σφίγγει τον λαιμό — θλίψη για εκείνους που φεύγουν, για τους στρατιώτες του υψηλότερου ιδανικού της ανθρώπινης λύτρωσης, εξόριστους από τις χώρες τους, κυνηγημένους από τους τυράννους όλων των λαών — και πόνος για εκείνους που θα μείνουν εδώ για πάντα, ανακατεμένοι με το ισπανικό χώμα, στα βάθη της καρδιάς μας, αγιασμένοι από το αίσθημα της αιώνιας ευγνωμοσύνης μας.
Από όλους τους λαούς, από όλες τις φυλές, ήρθατε σε εμάς σαν αδέλφια, σαν παιδιά της αθάνατης Ισπανίας· και στις πιο δύσκολες μέρες του πολέμου, όταν η πρωτεύουσα της Ισπανικής Δημοκρατίας απειλούνταν, ήσασταν εσείς, γενναίοι σύντροφοι των Διεθνών Ταξιαρχιών, που βοηθήσατε να σωθεί η πόλη με τον μαχητικό σας ενθουσιασμό, τον ηρωισμό και το πνεύμα αυτοθυσίας σας.
Για πρώτη φορά στην ιστορία των αγώνων των λαών, παρουσιάστηκε το θέαμα, συγκλονιστικό στο μεγαλείο του, της δημιουργίας των Διεθνών Ταξιαρχιών για να βοηθήσουν στη διάσωση της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας μιας απειλούμενης χώρας — της δικής μας πατρίδας.
Κομμουνιστές, σοσιαλιστές, αναρχικοί, δημοκράτες — άνθρωποι με διαφορετικό χρώμα δέρματος, διαφορετική ιδεολογία, αντίθετες θρησκείες, αλλά όλοι τους φλεγόμενοι από μια βαθιά αγάπη για την ελευθερία και τη δικαιοσύνη, προσέφεραν τους εαυτούς τους σε εμάς άνευ όρων.
Μας έδωσαν τα πάντα: τη νιότη τους ή την ωριμότητά τους, την επιστήμη ή την εμπειρία τους, το αίμα τους και τη ζωή τους, τις ελπίδες και τις προσδοκίες τους... Και δεν μας ζήτησαν τίποτα. Δεν ζήτησαν τίποτα, παρά μόνο μια θέση στη μάχη, να έχουν την τιμή να πεθάνουν για εμάς.
Σύντροφοι των Διεθνών Ταξιαρχιών! Πολιτικοί λόγοι, λόγοι κράτους, το καλό της ίδιας εκείνης υπόθεσης για την οποία προσφέρατε το αίμα σας με απέραντη γενναιοδωρία, σας στέλνουν πίσω, άλλους στις χώρες σας και άλλους σε αναγκαστική εξορία.
Μπορείτε να φύγετε περήφανοι. Είστε η ιστορία. Είστε ο θρύλος. Είστε το ηρωικό παράδειγμα της αλληλεγγύης και της παγκοσμιότητας της δημοκρατίας, απέναντι στο ποταπό και συμβιβαστικό πνεύμα εκείνων που ερμηνεύουν τις δημοκρατικές αρχές με το βλέμμα στραμμένο στους συσσωρευμένους πλούτους ή στις εταιρικές μετοχές που θέλουν να διαφυλάξουν από κάθε κίνδυνο.
Δεν θα σας ξεχάσουμε· και, όταν το λιοδέντρο της ειρήνης βγάλει ξανά τα φύλλα του, πλεγμένο με τα δάφνινα στεφάνια της νίκης της Ισπανικής Δημοκρατίας, επιστρέψτε!
Επιστρέψτε στο πλευρό μας, γιατί εδώ θα βρείτε μια πατρίδα — όσοι από εσάς δεν έχετε χώρα, ή όσοι πρέπει να ζήσετε στερημένοι από φίλους — όλοι, όλοι θα έχετε τη στοργή και την ευγνωμοσύνη του ισπανικού λαού, που σήμερα και αύριο θα φωνάζει με ενθουσιασμό.
Ζήτω οι ήρωες των Διεθνών Ταξιαρχιών!»
«Είναι πολύ δύσκολο να πει κανείς λίγα λόγια αποχαιρετισμού στους ήρωες των Διεθνών Ταξιαρχιών, για αυτό που είναι και για αυτό που αντιπροσωπεύουν. Ένα αίσθημα θλίψης, ένας απέραντος πόνος μας σφίγγει τον λαιμό — θλίψη για εκείνους που φεύγουν, για τους στρατιώτες του υψηλότερου ιδανικού της ανθρώπινης λύτρωσης, εξόριστους από τις χώρες τους, κυνηγημένους από τους τυράννους όλων των λαών — και πόνος για εκείνους που θα μείνουν εδώ για πάντα, ανακατεμένοι με το ισπανικό χώμα, στα βάθη της καρδιάς μας, αγιασμένοι από το αίσθημα της αιώνιας ευγνωμοσύνης μας.
Από όλους τους λαούς, από όλες τις φυλές, ήρθατε σε εμάς σαν αδέλφια, σαν παιδιά της αθάνατης Ισπανίας· και στις πιο δύσκολες μέρες του πολέμου, όταν η πρωτεύουσα της Ισπανικής Δημοκρατίας απειλούνταν, ήσασταν εσείς, γενναίοι σύντροφοι των Διεθνών Ταξιαρχιών, που βοηθήσατε να σωθεί η πόλη με τον μαχητικό σας ενθουσιασμό, τον ηρωισμό και το πνεύμα αυτοθυσίας σας.
Για πρώτη φορά στην ιστορία των αγώνων των λαών, παρουσιάστηκε το θέαμα, συγκλονιστικό στο μεγαλείο του, της δημιουργίας των Διεθνών Ταξιαρχιών για να βοηθήσουν στη διάσωση της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας μιας απειλούμενης χώρας — της δικής μας πατρίδας.
Κομμουνιστές, σοσιαλιστές, αναρχικοί, δημοκράτες — άνθρωποι με διαφορετικό χρώμα δέρματος, διαφορετική ιδεολογία, αντίθετες θρησκείες, αλλά όλοι τους φλεγόμενοι από μια βαθιά αγάπη για την ελευθερία και τη δικαιοσύνη, προσέφεραν τους εαυτούς τους σε εμάς άνευ όρων.
Μας έδωσαν τα πάντα: τη νιότη τους ή την ωριμότητά τους, την επιστήμη ή την εμπειρία τους, το αίμα τους και τη ζωή τους, τις ελπίδες και τις προσδοκίες τους... Και δεν μας ζήτησαν τίποτα. Δεν ζήτησαν τίποτα, παρά μόνο μια θέση στη μάχη, να έχουν την τιμή να πεθάνουν για εμάς.
Σύντροφοι των Διεθνών Ταξιαρχιών! Πολιτικοί λόγοι, λόγοι κράτους, το καλό της ίδιας εκείνης υπόθεσης για την οποία προσφέρατε το αίμα σας με απέραντη γενναιοδωρία, σας στέλνουν πίσω, άλλους στις χώρες σας και άλλους σε αναγκαστική εξορία.
Μπορείτε να φύγετε περήφανοι. Είστε η ιστορία. Είστε ο θρύλος. Είστε το ηρωικό παράδειγμα της αλληλεγγύης και της παγκοσμιότητας της δημοκρατίας, απέναντι στο ποταπό και συμβιβαστικό πνεύμα εκείνων που ερμηνεύουν τις δημοκρατικές αρχές με το βλέμμα στραμμένο στους συσσωρευμένους πλούτους ή στις εταιρικές μετοχές που θέλουν να διαφυλάξουν από κάθε κίνδυνο.
Δεν θα σας ξεχάσουμε· και, όταν το λιοδέντρο της ειρήνης βγάλει ξανά τα φύλλα του, πλεγμένο με τα δάφνινα στεφάνια της νίκης της Ισπανικής Δημοκρατίας, επιστρέψτε!
Επιστρέψτε στο πλευρό μας, γιατί εδώ θα βρείτε μια πατρίδα — όσοι από εσάς δεν έχετε χώρα, ή όσοι πρέπει να ζήσετε στερημένοι από φίλους — όλοι, όλοι θα έχετε τη στοργή και την ευγνωμοσύνη του ισπανικού λαού, που σήμερα και αύριο θα φωνάζει με ενθουσιασμό.
Ζήτω οι ήρωες των Διεθνών Ταξιαρχιών!»
Οι Έλληνες εθελοντές: Ο Λόχος «Ρήγας Φεραίος»
Στον Ισπανικό Εμφύλιο πολέμησαν περίπου 300 έως 400 Έλληνες εθελοντές, οι οποίοι εντάχθηκαν κυρίως στην 15η Διεθνή Ταξιαρχία (Τάγμα «Δημητρόφ» και αργότερα Τάγμα «Λίνκολν»).
Η ίδρυση του λόχου: Οι Έλληνες σχημάτισαν τον δικό τους ξεχωριστό λόχο, ο οποίος ονομάστηκε Λόχος «Ρήγας Φεραίος».
Η προέλευση: Οι περισσότεροι δεν έφτασαν στην Ισπανία από την Ελλάδα (όπου κυβερνούσε το δικτατορικό καθεστώς του Μεταξά), αλλά ήταν μετανάστες, ναυτικοί και πολιτικοί πρόσφυγες από τη Γαλλία, την Κύπρο, την Αίγυπτο και τις ΗΠΑ.
Η δράση: Πολέμησαν σε μερικές από τις πιο άγριες μάχες του πολέμου, όπως στη μάχη του Χαράμα, του Μπρουνέτε και στην ιστορική μάχη του Έβρου. Περισσότεροι από 100 Έλληνες έχασαν τη ζωή τους στα ισπανικά μέτωπα.
Το κλίμα στη Βαρκελώνη (28 Οκτωβρίου - 1 Νοεμβρίου 1938)
Πάνω από 250.000 άνθρωποι πλημμύρισαν τις λεωφόρους της Βαρκελώνης. Οι κάτοικοι πετούσαν λουλούδια στους στρατιώτες, τους αγκάλιαζαν και έκλαιγαν στον δρόμο.
Απογοήτευση και πικρία: Οι ίδιοι οι εθελοντές ένιωθαν βαθιά θλίψη. Ήθελαν να μείνουν και να πολεμήσουν μέχρι το τέλος, καθώς έβλεπαν ότι η αποχώρησή τους άφηνε τη Δημοκρατία ανυπεράσπιστη.
Η θυσία της Δημοκρατίας να διώξει τους ξένους μαχητές αποδείχθηκε μάταιη. Η «Επιτροπή Μη Επέμβασης» των μεγάλων δυνάμεων αδιαφόρησε, και ο Φράνκο συνέχισε να λαμβάνει κανονικά όπλα και στρατό από τον Χίτλερ και τον Μουσολίνι.
Η τύχη της Pasionaria και των Ταξιαρχιών μετά τον πόλεμο
Η Dolores Ibárruri (La Pasionaria)
Διέφυγε στη Σοβιετική Ένωση το 1939. Έζησε στην εξορία για 38 χρόνια, παραμένοντας ηγετική φιγούρα του ΚΚ Ισπανίας. Επέστρεψε στην Ισπανία το 1977, μετά τον θάνατο του Φράνκο, και εκλέχθηκε πανηγυρικά βουλευτής. Πέθανε το 1989 σε ηλικία 93 ετών.
Οι ξένοι εθελοντές (επιζώντες)
Πολλοί από αυτούς επέστρεψαν σε χώρες με φασιστικά ή αυταρχικά καθεστώτα και φυλακίστηκαν ή εκτελέστηκαν. Οι Αμερικανοί και οι Βρετανοί εθελοντές αντιμετωπίστηκαν στις πατρίδες τους με καχυποψία ως «ύποπτοι κομμουνιστές» (στις ΗΠΑ μπήκαν στη μαύρη λίστα του Μακαρθισμού).
Οι Έλληνες επιζώντες
Όσοι επέστρεψαν στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια της Κατοχής εντάχθηκαν αμέσως στην Εθνική Αντίσταση (ΕΑΜ/ΕΛΑΣ), μεταφέροντας την πολύτιμη πολεμική τους εμπειρία. Στον ελληνικό Εμφύλιο που ακολούθησε, πολλοί από αυτούς εξορίστηκαν ή εκτελέστηκαν.
Ο Ελληνικός Λόχος «Ρήγας Φεραίος» (που αρχικά είχε ονομαστεί «Νίκος Ζαχαριάδης») συγκροτήθηκε το καλοκαίρι του 1937 ως τμήμα του Τάγματος «Γκεόργκι Δημητρώφ» της 15ης Διεθνούς Ταξιαρχίας. Μέσα από τα ιστορικά αρχεία και τις μελέτες ξεχωρίζουν τα ονόματα των ανθρώπων που ανέλαβαν τη διοίκησή του, αλλά και μαχητών που διακρίθηκαν για τον ηρωισμό τους στα ισπανικά μέτωπα:
Η διοίκηση του Λόχου
Γιάννης Παντελιάς (ψευδώνυμο «Γιάννης Μαργαρίτης»): Ο πρώτος διοικητής του λόχου. Ήταν ξυλουργός στο επάγγελμα, με καταγωγή από τη Μυτιλήνη, και πολιτικός πρόσφυγας στη Γαλλία πριν μεταβεί στην Ισπανία.
Αναγνώστης Δεληγιάννης (ψευδώνυμο «Γιάννης Σιγανός»): Ο υποδιοικητής του λόχου. Ήταν καπνεργάτης και διακρίθηκε για την οργανωτική και στρατιωτική του ικανότητα.
Κυριάκος Στεφόπουλος (ψευδώνυμο «Δημήτρης Πέρρος»): Ο πολιτικός επίτροπος του λόχου. Σιδηροδρομικός στο επάγγελμα, ανέλαβε το κρίσιμο έργο της εμψύχωσης και της πολιτικής καθοδήγησης των μαχητών.
Στέφανος Τσερμέγκας: Από τις πιο εμβληματικές μορφές των Ελλήνων εθελοντών. Διακρίθηκε για την τρομερή του ανδρεία στη μάχη του Χαράμα, γεγονός που του απέφερε προαγωγή στον βαθμό του υπολοχαγού του Δημοκρατικού Στρατού. Στη συνέχεια ανέλαβε την εκπαίδευση των νέων εθελοντών που κατέφθαναν στην Ισπανία.
Μηνάς Θωμαΐδης: Υπηρέτησε ως οδηγός άρματος μάχης. Στη σφοδρή μάχη του Μπρουνέτε, το άρμα του χτυπήθηκε και τυλίχθηκε στις φλόγες. Παρά τον θανάσιμο κίνδυνο, ο Θωμαΐδης αρνήθηκε να εγκαταλείψει τη θέση του και συνέχισε να βάλλει εναντίον των φασιστικών δυνάμεων μέχρι που έχασε τη ζωή του.
Παναγιώτης Αϊβατζής: Ένας από τους πιο θαρραλέους πολυβολητές του λόχου, ο οποίος έπεσε ηρωικά μαχόμενος στο μέτωπο της Αραγονίας.
Νίκος Βαβούδης: Αν και η δράση του επεκτάθηκε κυρίως ως ασυρματιστής και στέλεχος σε διεθνή δίκτυα, ο Βαβούδης (γνωστός αργότερα στην Ελλάδα από την υπόθεση Μπελογιάννη τη δεκαετία του '50) πολέμησε στην Ισπανία και τραυματίστηκε σοβαρά στο μέτωπο, επιδεικνύοντας μεγάλη αυτοθυσία
